ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် စတင်ခဲ့သော အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ အီရန်အပေါ် ပူးပေါင်းလေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများနှင့် အီရန်၏ ဒေသတွင်း လက်တုံ့ပြန်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် အရပ်သားပြည်သူများ၏ အသက်အန္တရာယ်နှင့် လူ့အခွင့်အရေးအတွက် ပြင်းထန်သော စိုးရိမ်ပူပန်မှုများ ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ နိုင်ငံတကာ လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့အစည်းများက ပါဝင်ပတ်သက်နေသူ အားလုံးအနေဖြင့် အရပ်သားများကို အဓိကထား ကာကွယ်ရန်နှင့် နိုင်ငံတကာ လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှု ဥပဒေ (စစ်ပွဲဆိုင်ရာ ဥပဒေများ) ကို လိုက်နာကြရန် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်တွန်းထားသည်။

အီရန်အစိုးရ ပြုတ်ကျရေး ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ပြုလုပ်ခဲ့သော တိုက်ခိုက်မှုအတွင်း အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ ကျဆုံးခဲ့သည်။ ယခုစစ်ရေးပဋိပက္ခ၏ အကျိုးဆက်အဖြစ် အရပ်သားများ ဆိုးရွားစွာ ထိခိုက်ခံစားနေရပြီး၊ စာသင်ကျောင်းတစ်ကျောင်း တိုက်ခိုက်ခံရမှုကြောင့် အနည်းဆုံး လူ ၁၄၈ ဦး သေဆုံးခဲ့ရကြောင်း အီရန်က စွပ်စွဲထားကာ ယင်းဖြစ်စဉ်ကို အမေရိကန်က စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုများ ပြုလုပ်နေသည်။

Human Rights Watch (HRW) အဖွဲ့ကြီးက စစ်ပွဲတွင် ပါဝင်နေသော နိုင်ငံအားလုံး၏ စစ်ပွဲဆိုင်ရာ ဥပဒေချိုးဖောက်မှုများကို စုံစမ်းစစ်ဆေးလျက်ရှိသည်။ အမေရိကန်၊ အစ္စရေးနှင့် အီရန်တို့သည် ယခင်ကတည်းက အရပ်သားများအား ကာကွယ်ပေးရန် ပျက်ကွက်ခဲ့သည့် မှတ်တမ်းများရှိကြောင်း HRW က ထောက်ပြထားသည်။ အထူးသဖြင့် အမေရိကန်သမ္မတ ဒေါ်နယ်ထရမ့် အစိုးရလက်ထက်တွင် အရပ်သားထိခိုက်မှု လျှော့ချရေးဆိုင်ရာ ဥပဒေရေးရာ ကြီးကြပ်မှုများကို ရုပ်သိမ်းခဲ့ပြီး၊ အရပ်သားများကို ကြီးမားသော အန္တရာယ်ဖြစ်စေသည့် မြေမြှုပ်မိုင်းနှင့် ကလပ်စတာဗုံး (cluster munitions) အသုံးပြုမှု ကန့်သတ်ချက်များကို ပယ်ဖျက်ခဲ့ခြင်းက လူ့အခွင့်အရေးရှုထောင့်မှ အထူးစိုးရိမ်စရာ ဖြစ်လာသည်။ ထို့ပြင် အစ္စရေးတပ်ဖွဲ့များသည် ဂါဇာ၊ လက်ဘနွန်၊ ယီမင်နှင့် ပြီးခဲ့သည့်နှစ်က အရပ်သားများ သေဆုံးခဲ့ရသည့် အီရန်နိုင်ငံရှိ အီဗင် (Evin) အကျဉ်းထောင်တို့ကို တိုက်ခိုက်ရာတွင် လူနေထူထပ်သောနေရာများကို ပစ်မှတ်ထားခြင်းကဲ့သို့သော ဥပဒေနှင့်မညီသည့် တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြောင်း မှတ်တမ်းများရှိသည်။

အခြားတစ်ဖက်တွင်လည်း အီရန်အစိုးရသည် ၎င်း၏ပြည်သူများအပေါ် လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုများ ကျူးလွန်ထားသည်။ ဆန္ဒပြသူ ထောင်ပေါင်းများစွာကို မတရားဖမ်းဆီးခြင်း၊ ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်းနှင့် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခြင်းများကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ယခုပဋိပက္ခတွင် အီရန်က အမေရိကန်စစ်စခန်းများရှိရာ ကာတာ၊ ယူအေအီး၊ ဘာရိန်းနှင့် ကူဝိတ်စသည့် ပင်လယ်ကွေ့နိုင်ငံများကိုပါ ဒုံးကျည်များဖြင့် လက်တုံ့ပြန် တိုက်ခိုက်နေခြင်းသည် ဒေသတွင်းရှိ အရပ်သားများ၏ အသက်အန္တရာယ်ကို ပိုမိုခြိမ်းခြောက်လျက်ရှိသည်။

ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ် အန်တိုနီယို ဂူတာရက်စ်က ဤစစ်ရေးအရှိန်မြှင့်တင်မှုများသည် အရပ်သားများအတွက် "ဆိုးရွားသော အကျိုးဆက်များ" ဖြစ်စေနိုင်ကြောင်း သတိပေးခဲ့ပြီး ရန်လိုမှုများ ချက်ချင်းရပ်တန့်ရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ထို့အတူ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ကြက်ခြေနီကော်မတီ (ICRC) ကလည်း စစ်ပွဲဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းများကို လိုက်နာရန်နှင့် ပိုမိုဆိုးရွားသော သေဆုံးပျက်စီးမှုများ မဖြစ်ပေါ်စေရေးအတွက် နိုင်ငံရေးအရ အဖြေရှာကြရန် တိုက်တွန်းထားသည်။

Ref List:

• Al Jazeera Staff. (2026, February 28). World reacts to US, Israel attack on Iran, Tehran retaliation. Al Jazeera.
• Bowen, J. (2026). Bowen: A dangerous moment, but US and Israel see opportunity not to be missed. BBC.
• Center for Strategic and International Studies. (2026, March 2). U.S. and Israel strike Iran - What comes next?.
• Human Rights Watch. (2026, February 28). US/Israel/Iran: All parties should respect laws of war.